Φάσα
Φάσα

Η ροδιά (Punica granatum L.) είναι γνωστή και με τις ονομασίες «ροϊδιά», «ροιά» στην Ομηρική εποχή, «ροά» αναφέρεται από το Θεόφραστο και ρογδιά ή ρωβιά στην Κύπρο. Στην αρχαιότητα αναφέρεται επίσης και με τα ονόματα «Σίδη» και «Σίδα». Κατάγεται μάλλον από την Περσία ή κατ’ άλλους από τις Ινδίες όπου φαίνεται να ξεκίνησε και η καλλιέργειά της το 4000 π.χ. Από εκεί διαδόθηκε αρχικά στην Ινδία και άλλες ασιατικές χώρες και στη συνέχεια στην Αφρική και τη Μεσόγειο. Από την Περσία η καλλιέργεια πέρασε πρώτα στην Κύπρο και από εκεί στην Ελλάδα. Υπάρχουν όμως σοβαρές ενδείξεις ότι η ροδιά προϋπήρχε στον Ελλαδικό χώρο και αυτοφύετο πριν την εισαγωγή της από το Ιράν. Αυτό προκύπτει από τους Γεννάδιο (1959) και Λέτσα (1957)  που αναφέρουν ότι η ροιά ήταν γνωστή στους Βοιωτούς και Κρήτας αφού αυτοφύετο στις περιοχές τους. Οι ονομασίες «Σίδη» και «Σίδα» αναφέρονται στη 2η χιλιετία π.Χ. στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων, όπου τότε κατοικούσαν οι Πελασγοί και είναι μία άλλη μαρτυρία για την καλλιέργεια της ροδιάς στον Ελλαδικό χώρο πριν την είσοδο από το Ιράν.

Η ροδιά αναφέρεται σε αιγυπτιακούς παπύρους, στην Παλιά Διαθήκη, στην ελληνική μυθολογία, την ελληνική και ρωμαϊκή ιστορία.

Στη Βίβλο αναφέρεται ότι ο βασιλιάς Σολομών είχε ένα οπωρώνα με ροδιές αιωνόβιες, ενώ στην αιγυπτιακή μυθολογία αναφέρεται ότι οι σπόροι (καρπίδια) ροδιάς συνόδευαν τους Φαραώ μετά το θάνατό τους.

 

Αναφορές στην αρχαία Ελληνική ιστορία και μυθολογία

Υπάρχουν πολυάριθμες αναφορές για τη ροδιά στην αρχαία Ελληνική ιστορία και μυθολογία, μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν όμως  οι παρακάτω: 

  • Ο  Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρεται στους κήπους του Βασιλιά των Φαιάκων Αλκίνοου όπου είχε μεταξύ άλλων και ροδιές (ροδιαίς), καθώς και στο μύθο του Ταντάλου όπου η ροδιά μνημονεύεται σαν ένα από τα δένδρα των οποίων οι καρποί προκαλούσαν την επιθυμία να τους φάγει κάποιος (καταδικασμένος όμως από τους θεούς δεν το κατόρθωνε). 
  • Ο μύθος της Δήμητρας και της Περσεφόνης με την αρπαγή της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα και τη μεταφορά της στον Άδη. Πριν την επιστροφή της ο Άδης της πρόσφερε κόκκον ροδιάς που έφαγε. Η αρπαγή της Περσεφόνης και η διαμονή της στον Άδη συμβολίζει την εξαφάνιση των ανθέων και των καρπών, τη σκυθρωπή όψη του εδάφους το χειμώνα και τη διαμονή των σπόρων στους κόλπους της γης. Η επιστροφή όμως της Περσεφόνης από τον Άδη, συνδέεται με τη βλάστηση των σπόρων και την άνθιση των φυτών την άνοιξη. 
  • Στην Κύπρο πιστεύεται ότι τη ροδιά τη φύτεψε η θεά Αφροδίτη, προστάτιδα του νησιού.
  • Ο Ησίοδος αναφέρει  ότι η «ροιά εφύει» από το αίμα του Διονύσου.
  • Ο Δημόκριτος συμβούλευε ότι η ροδιά πρέπει να φυτεύεται πλησίον των μύρτων για να παράγει καλύτερους καρπούς. 
  • Ο Αριστοτέλης και ο Αριστοφάνης αναφέρουν «απυρήνους ρόας».

 

Η καλλιέργεια της ροδιάς στην αρχαιότητα

Η ροδιά είναι ένα από τα αρχαιότερα καλλιεργούμενα δένδρα στον κόσμο και την Ελλάδα. Το γεγονός ότι αυτοφύεται και σήμερα σε πολλές περιοχές της χώρας μας είναι μια σοβαρή ένδειξη της ύπαρξης και καλλιέργειάς της από τα αρχαία χρόνια. Στην Ελλάδα η καλλιέργεια της ροδιάς είναι αρχαιότερη από αυτή της αμυγδαλιάς και της βερικοκιάς και σύγχρονη με την καλλιέργεια της ελιάς, του αμπελιού και της συκιάς.  Από τα αρχαία χρόνια μάλιστα ήταν γνωστή σαν φυτό φαρμακευτικό.

Στις χώρες της Ανατολής, οι σπόροι, οι ρίζες και ο φλοιός των βλαστών της ροδιάς χρησιμοποιούνταν στην ιατρική. Οι αρχαίοι συγγραφείς μάλιστα αναφέρουν ότι «τα γλυκά ρόδια έχουν καταπραϋντικές ιδιότητες στο στομάχι και στο βήχα, ενώ τα ξινά στην αντιμετώπιση εντερικών διαταραχών, στη μείωση του πόνου και στην αντιμετώπιση καρδιακών προβλημάτων».

 

Η σημασία της ροδιάς και η χρήση της

Η ροδιά έχει πολλές χρήσεις, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι καρποί της αλλά και όλα τα μέρη του δένδρου είναι χρήσιμα. Η ροδιά χρησιμοποιείται:

1. Σαν πολύ όμορφο καλλωπιστικό δένδρο, αφού δίνει όμορφα κόκκινα άνθη και για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα (Από Απρίλιο μέχρι και αργά το καλοκαίρι).

2. Σαν θάμνος για τη δημιουργία φρακτών και ταυτόχρονα για καλλωπιστικούς σκοπούς.

3. Το ξύλο της μπορεί να αξιοποιηθεί στην ξυλογλυπτική.

4. Ο φλοιός του καρπού και της ρίζας χρησιμοποιείται σαν αφέψημα για αντιϊκή και μυκητοκτόνο δράση, ενώ έχει και άλλες ευεργετικές ιδιότητες.

5. Τα άνθη χρησιμοποιούνται σε αφέψημα για τη θεραπεία διάφορων παθήσεων. 

Η χρήση των καρπών της όμως είναι που δίνει στη ροδιά τη μεγαλύτερη αξία για την καλλιέργεια της. Οι καρποί της έχουν πολύτιμη θρεπτική και φαρμακευτική αξία.

Ενδεικτικά και μόνο αναφέρονται οι πιο κάτω χρήσεις των καρπών και του χυμού τους:

  • Κατανάλωση σαν νωπά φρούτα (πλούσια σε σάκχαρα και ασκορβικό οξύ (βιταμίνη C).
  • Παρασκευή χυμών.
  • Παρασκευή είδους κρασιού (Ισπανία και Ιαπωνία).
  • Βυρσοδεψία (οι φλούδες των καρπών).
  • Φαρμακευτική (είναι πλούσιοι σε πολυφαινόλες και ανθοκυάνες).
  • Παρασκευή ηδύποτων όπως η γρεναδίνη που θεωρείται ευεργετική στον πυρετό. 

Σήμερα είναι γνωστό ότι από τη ροδιά μπορεί να παραχθούν συνολικά 961 διαφορετικά προϊόντα που ανήκουν στα συμπληρώματα διατροφής, τρόφιμα, φαγητά, χυμοί και αναψυκτικά, ποτά, φαρμακευτικά είδη, καλλυντικά κ.ά.

 

Διαιτητική, θρεπτική και θεραπευτική αξία του ροδιού

Ο καρπός της ροδιάς εκτιμάται ιδιαίτερα από καταναλωτές που γνωρίζουν τη θρεπτική του αξία και την υπέροχη γεύση του. Είναι γενικά γνωστό από την παράδοση πως το ηδύποτο που παρασκευάζεται από ρόδι (γρεναδίνη) είναι πολύ ευεργετικό για πυρετικές καταστάσεις. Πυκνό αφέψημα του φλοιού ροδιών και της ρίζας χρησιμοποιείτο ως ανθελμινθικό και ιδίως κατά της ταινίας, της δυσεντερίας και της διάρροιας. Επίσης, αφέψημα των ανθέων ροδιάς έχει καλή επίδραση κατά της παθητικής αιμορραγίας και ενδείκνυται για γαργάρες και πλύσεις του στόματος σε περίπτωση αμυγδαλίτιδας και ουλίτιδας.

Η θρεπτική αξία και κυρίως οι θεραπευτικές ιδιότητες της ροδιάς ήταν γνωστές από την αρχαιότητα. Τα τελευταία χρόνια η επιστήμη επιβεβαίωσε τις θεραπευτικές αυτές ιδιότητες που αποδίδονται κυρίως στην παρουσία μεγάλων ποσοτήτων αντιοξειδωτικών ουσιών (φαινολών), από τις μεγαλύτερες μεταξύ των φρούτων και λαχανικών (τριπλάσια ποσότητα σε σχέση με το κόκκινο κρασί και το πράσινο τσάι).

Οι κυριότερες θεραπευτικές ιδιότητες των ροδιών συνοψίζονται πιο κάτω:

1. Συμβάλλει στην αποτροπή της ανάπτυξης καρκινικών όγκων, του HIV-1, της οξείδωσης της hLDL και της αρτηριοσκλήρωσης. Έχει βρεθεί επίσης ότι συμβάλλει στην παρεμπόδιση της μετάστασης των καρκινικών κυττάρων.

2. Συμβάλλει στην προστασία του καρδιοαγγειακού συστήματος.

3. Έχει αντιδιαβητική δράση (εκχύλισμα ανθέων).

4. Μπορεί να μειώσει τα συμπτώματα κατάθλιψης και απώλειας ωστικής μάζας κατά την εμμηνόπαυση. 

5. Έχει αντιϊκή και αντιμυκητοκτόνο δράση κ. ά. 

Η ανάδειξη με επιστημονικό τρόπο των ευεργετικών ιδιοτήτων της ροδιάς και το αυξημένο ενδιαφέρον των καταναλωτών προκάλεσε την κατακόρυφη αύξηση πρώτα στην Αμερική και στη συνέχεια σε παγκόσμιο επίπεδο της καλλιέργειας της ροδιάς. Έτσι, μια καλλιέργεια που ήταν στην αφάνεια και γινόταν σε μικρές μονάδες και κυρίως σε κήπους για οικογενειακή χρήση αυξήθηκε έντονα στην Ελλάδα, αλλά και σε όλο τον κόσμο. 

 

Η καλλιέργεια της ροδιάς στον κόσμο και την Ελλάδα

Η ροδιά καλλιεργείται σε μεγάλη έκταση σε πολλές ασιατικές χώρες όπως το Αφγανιστάν, την Περσία, το Τουρκεστάν και τις Ινδίες. Καλλιεργείται επίσης στις Μεσογειακές χώρες Ισπανία, Ιταλία, Αλγερία, Τυνησία, Πορτογαλία, Αίγυπτος, ΗΠΑ, Τουρκία και Μαρόκο.

Η παγκόσμια παραγωγή ανέρχεται στους 2,250,000 τόνους με τις Ινδίες στην πρώτη θέση που ξεπερνά το 50% της παγκόσμιας παραγωγής (53%), δεύτερη την Περσία (29%) και τρίτη τις ΗΠΑ με 4.5%.

Η καλλιέργεια στην Ελλάδα παρά το γεγονός ότι ξεκίνησε από τα αρχαία χρόνια τόσο στην ηπειρωτική όσο και στη νησιώτικη Ελλάδα, η καλλιέργειά της ήταν σε πολύ μικρές εκτάσεις μέχρι το 2005. Η καλλιεργούμενη έκταση δεν ξεπερνούσε τα 700-800 στρέμματα ενώ πολλά ήταν και τα διάσπαρτα δένδρα σε κήπους. Το κέντρο παραγωγής ήταν η ευρύτερη περιοχή της Ερμιόνης όπου καλλιεργείται και η ομώνυμη ποικιλία ή πληθυσμός. Η Ερμιόνη ήταν μέχρι το 2005 και η περιοχή που τροφοδοτούσε την αγορά της Αθήνας με 300-400 τόνους ροδιών το χρόνο.  Μετά την έξαρση του ενδιαφέροντος για τη ροδιά, το 2007, η καλλιεργούμενη έκταση έφτασε τα 4.000 στρέμματα.

Σήμερα, η καλλιεργούμενη έκταση πλησιάζει τα 15.000 στρέμματα με ετήσια παραγωγή 30.000 τόνους περίπου. Η καλλιέργεια στη χώρα μας επεκτάθηκε σε πολλές περιοχές, όπως της Ξάνθη,ς της Λάρισας, των Φαρσάλων, των Γιαννιτσών, της Λακωνίας, της Ηλείας και άλλες.

Η Ελλάδα εισάγει μεγάλες ποσότητες ροδιών - κυρίως την εποχή που δεν υπάρχουν ντόπια - από την Τουρκία, το Ιράν, την Ινδία, την Αίγυπτο και το Ισραήλ, αλλά κυρίως από τη Ν. Αμερική για να καλύψει τις ανάγκες της. 

 

Γνωριμία με το φυτό της ροδιάς 

Είναι δένδρο φυλλοβόλο. Αναπτύσσεται συνήθως σε θάμνο, αλλά μπορεί να διαμορφωθεί και σε δένδρο ύψους μέχρι 6 μέτρων. Σαν δένδρο μπορεί να διαμορφωθεί σε ένα κορμό αλλά και σε 2-4 κορμούς που βγαίνουν κοντά στο έδαφος. Είναι δένδρο μακρόβιο αφού ζει μέχρι και 200 χρόνια. Τα φύλλα είναι μικρά και λογχοειδή. Οι οφθαλμοί (μάτια) είναι ξυλοφόροι και μικτοί και βρίσκονται δύο σε κάθε κόμβο στα πλάγια των βλαστών.

Ορισμένοι βλαστοί στα πλάγια είναι μικροί (λογχοειδή) και ορισμένοι καταλήγουν σε «άκανθα».

Τα άνθη προέρχονται από τους μικτούς οφθαλμούς και βρίσκονται στην άκρη τρέχουσας βλάστησης (ένα ή πολλά μαζί, συνήθως μέχρι 5).

 

Άνθη και καρποί

Υπάρχουν δύο κατηγορίες ανθέων: Tα μακρόστυλα (κυλινδρικά στη βάση), είναι μεγάλα, έγχρωμα, γόνιμα και καρποφόρα άνθη. Τα βραχύστυλα που είναι κωνικά, έχουν μικρό στύλο και είναι άγονα. Ο καρπός είναι ράγα με σφαιρικό σχήμα, μεγάλο μέγεθος, ο φλοιός κοκκινοπράσινος (διαφέρει στις ποικιλίες), με πολλούς σπόρους (660-670 / καρπό) κατά μέσο όρο. Η ανθοφορία ξεκινά τον Απρίλιο και διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ορισμένες ποικιλίες μέχρι και το φθινόπωρο. Οι καλύτεροι καρποί προέρχονται από τα πρώιμα άνθη.

Είναι αυτογόνιμο φυτό, που σημαίνει και ότι και μία μόνο ποικιλία μπορεί από μόνη της να καλλιεργηθεί και να δώσει καλή παραγωγή.

 

Εδαφοκλιματική προσαρμογή της ροδιάς

Ευδοκιμεί σε θερμές περιοχές, με εύκρατο μέχρι και υποτροπικό κλίμα. Αντέχει μέχρι -10°C το χειμώνα, η αντοχή της όμως στους παγετούς διαφέρει μεταξύ των ποικιλιών και της εποχής που συμβαίνουν.  Αναφέρεται ότι ορισμένες ποικιλίες μπορεί να αντέξουν και στους -12°C ή ακόμη και -14°C το χειμώνα που τα φυτά είναι σε λήθαργο. Η αντοχή στις χαμηλές θερμοκρασίες όμως μειώνεται πολύ στις αρχές της άνοιξης που τα φυτά βγαίνουν από το λήθαργο και αρχίζει η βλάστηση. Είναι ανθεκτική στην ξηρασία και δεν της αρέσουν οι ψυχροί άνεμοι και οι ομίχλες.

Αντέχει ακόμη και στα 800-1000 μέτρα υψόμετρο, καλό είναι όμως να αποφεύγεται η καλλιέργειά της σε μεγάλα υψόμετρα και ειδικά για επιχειρηματική καλλιέργεια λόγω του κινδύνου από παγετούς.

Υψηλές θερμοκρασίες το καλοκαίρι ευνοούν την καλή γεύση, τον καλό χρωματισμό και την ωρίμανση των καρπών. Πολλές βροχές το καλοκαίρι δίνουν πολλούς καρπούς αλλά μαλακούς με μικρή ικανότητα μεταφοράς και συντήρησης. 

Ευδοκιμεί σε διάφορους τύπους εδαφών. Ανέχεται τα μέτρια αλκαλικά εδάφη, αποδίδει όμως καλά σε πλούσια, βαθιά, γόνιμα, μέσης σύστασης εδάφη, καλά αρδευόμενα και αμμοαργιλώδη με pH 5,5-7,0. Σε ξηρά και άγονα εδάφη ή ελαφρά αμμώδη, οι καρποί γίνονται μικροί και ευαίσθητοι στο σχίσιμο, ενώ σε βαριά πηλώδη οι καρποί δεν χρωματίζονται ικανοποιητικά.

Είναι αρκετά ανθεκτική σε σχετικά αλατούχο νερό και έδαφος.

 

Πολλαπλασιασμός

Η ροδιά πολλαπλασιάζεται εύκολα αγενώς. Οι κυριότεροι τρόποι πολλαπλασιασμού είναι: 

  • Ξυλοποιημένα άφυλλα μοσχεύματα που ήταν ο κύριος τρόπος μέχρι πριν λίγα χρόνια.
  • Παραφυάδες.
  • Νεότεροι τρόποι πολλαπλασιασμού είναι ο μικροπολλαπλασιασμός και τα φυλλοφόρα μοσχεύματα σε σύστημα υδρονέφωσης.

Ο εμβολιασμός επίσης εφαρμόζεται σε φυτά που προέρχονται από αγενή πολλαπλασιασμό για αλλαγή ποικιλίας. Σπανιότερα εφαρμόζεται και σε σπορόφυτα. 

Οι κυριότεροι τρόποι εμβολιασμού είναι:  

α. Υπόφλοιος εγκεντρισμός το Μάρτιο. 

β. O Ενοφθαλμισμός με όρθιο «Τ» ή Πλακίτη τον Αύγουστο ή το Σεπτέμβριο.

 

Εγκατάσταση φυτείας ροδιάς

Εποχή φύτευσης για φυτά που προήλθαν από άφυλλα μοσχεύματα είναι το Φθινόπωρο (με την πτώση των φύλλων ή τέλος χειμώνα-αρχές άνοιξης σε παγετόπληκτες περιοχές) με γυμνόριζα φυτά. Για φυτά από φυλλοφόρα μοσχεύματα από Οκτώβριο/Νοέμβριο μέχρι και την άνοιξη, ενώ η φύτευση γίνεται μαζί με μπάλα χώματος. 

Οι αποστάσεις φύτευσης εξαρτώνται από το σχήμα μόρφωσης που θα επιλέξουμε (πίνακας 1).

PINAKASmertyri

Τα έξοδα εγκατάστασης υπολογίζονται περίπου σε 600-650 Ευρώ/στρέμμα, για την προμήθεια και τη φύτευση των φυτών.
 

Καλλιεργούμενες ποικιλίες ροδιάς στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα ουσιαστικά δεν υπάρχουν καθαρές ελληνικές ποικιλίες ροδιάς, αλλά διάφοροι πληθυσμοί (γενότυποι) που μελετώνται από το Γεωπονικό  Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Ινστιτούτο Φυλλοβόλων Δένδρων της Νάουσας, το Ινστιτούτο Ελιάς και Υποτροπικών Χανίων, τη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και το Σταθμό Γεωργικής Έρευνας Ρόδου. Οι πληθυσμοί αυτοί της ροδιάς προέρχονται από διάφορες περιοχές της χώρας, όπως τη βόρεια Ελλάδα, την Ερμιόνη, την Κρήτη και άλλες περιοχές. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα από μελέτες του Ινστιτούτου Φυλλοβόλων Δένδρων της Νάουσας έχουν βρεθεί αξιόλογοι γενότυποι, όπως οι 11010 και 11015, που δίνουν μικρό μέγεθος καρπών, αλλά με καλά εμπορικά χαρακτηριστικά και γλυκιά γεύση, καθώς και ο γονότυπος 11041, ο οποίος παρουσιάζει μεγάλο μέγεθος καρπών, ξινή γεύση και αντοχή στους παγετούς.

Οι ποικιλίες της ροδιάς ανάλογα με την οξύτητά τους διακρίνονται σε 3 μεγάλες κατηγορίες:

  • Γλυκές ποικιλίες με < 0,9% οξέα

  • Ημίγλυκες με 0,9-1,8% οξέα

  • Ξινές ποικιλίες με >1,8% οξέα

Στην Ελλάδα σήμερα διαδίδονται η ποικιλία Ερμιόνης, οι γενότυποι Ι.Φ.Δ. 11006, Ι.Φ.Δ. 11021 και  Ι.Φ.Δ. 1010 και η αμερικάνικη ποικιλία Wonderful. Σε μικρότερο βαθμό άλλοι ντόπιοι πληθυσμοί, όπως στην Κρήτη και άλλες περιοχές της Χώρας, καθώς και άλλες εισαγόμενες ποικιλίες. Η ποικιλία Wonderful είναι ξινή και προορίζεται για βιομηχανική επεξεργασία-χυμοποίηση.

Θα πρέπει να τονίσουμε ότι οι τοπικές ποικιλίες και πληθυσμοί της χώρας μας που δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς έχουν μεγάλη σημασία, διότι η προσαρμογή τους στις εδαφοκλιματικές συνθήκες που βρίσκονται είναι δεδομένη και εγγυάται μια επιτυχημένη παραγωγή (ποιοτικά και ποσοτικά). Έτσι, η επιλογή βελτιωμένων κλώνων από τις τοπικές ποικιλίες και πληθυσμούς μπορεί να συμβάλλει στην αύξηση της παραγωγικότητας της ροδιάς στη χώρα μας.

Κείμενο κάτω
Κείμενο κάτω2